Chính phủ Anh ủng hộ mô hình xuất bản truy cập mở đối với người đọc

Theo tin từ Physicsworld.com (trang tin khoa học của NXB Hội Vật lý Anh quốc, IOP), Chính phủ Vương quốc Anh đã “chấp nhận một cách rộng rãi” (nguyên văn “widely accepted”) bản kiến nghị về mô hình xuất bản truy cập mở được soạn thảo bởi 15 nhóm nghiên cứu mạnh ở Anh mà người khởi xướng là GS. Janet Finch, một nhà xã hội học ở Đại học Manchester. Có thể xem đây là một thắng lợi cho phong trào đổi mới mô hình xuất bản khoa học trên toàn thế giới, nhằm đưa mọi người đọc có thể dễ dàng tiếp cận với các kết quả khoa học cũng như tri thức mới. Bản kiến nghị này đề nghị nước Anh cần chuyển mô hình xuất bản từ chỗ người đọc phải trả tiền để được đọc các công trình khoa học (reader pays) sang mô hình mở với người đọc và các tác giả sẽ là người trả phí cho việc mở các công trình này (author pays).

Gần đây, trên thế giới xuất hiện phong trào nhằm thay đổi mô hình xuất bản truyền thống đã quá lạc hậu trong việc truyền bá tri thức cũng như quyền được biết các nhà khoa học làm việc gia sao của công chúng. Theo mô hình truyền thống thì các nhà xuất bản làm lời trên công sức của các nhà khoa học, mà trong khi nhân dân, những người đóng thuế để có tiền tài trợ cho các nhà khoa học lại hoàn toàn không có quyền tiếp cận đến các kết quả khoa học này. Để thấy lạ lùng như thế nào, chúng ta thử nhìn qua qui trình nghiên cứu từ đầu đến cuối, và sẽ thấy đồng tiền luân chuyển ra sao (theo mô tả của GS. Nguyễn Văn Tuấn, Sydney, Australia): i) Nhà nước thu thuế từ người dân, và dùng một phần số tiền này để tài trợ cho các đại học, và các hoạt động nghiên cứu khoa học; ii) Nhà khoa học cạnh tranh nhau để được tài trợ từ Nhà nước. Họ sẽ dùng số tiền Nhà nước tài trợ để thực hiện công trình nghiên cứu; iii) Khi hoàn tất nghiên cứu, nhà khoa học đúc kết kết quả thành những bài báo khoa học, và những bài báo này sẽ được đệ trình đến những tập san khoa học để công bố; iv) Bài báo sẽ được bình duyệt bởi các chuyên gia trong chuyên ngành, và các chuyên gia này làm việc hoàn toàn không lương (họ chỉ có một dòng trong bản lí lịch khoa học!) Sau khi bình duyệt, ban biên tập (cũng là các nhà khoa học làm việc không lương) quyết định cho công bố hay không công bố bài báo; v) Khi quyết định công bố bài báo, bản thảo sẽ chuyển cho nhà xuất bản. Nhà xuất bản sẽ yêu cầu tác giả chỉnh sửa theo hình thức mà tập san yêu cầu. Sau đó, tác giả phải kí tên chuyển nhượng bản quyền cho … nhà xuất bản; vi) Sau khi bài báo được công bố chính thức trên giấy, nhà xuất bản gửi hoá đơn cho tác giả để trả tiền ấn phí. Tuỳ vào tập san và tuỳ vào số trang của bài báo, mỗi bài có thể tốn từ vài trăm USD đến hơn 1000 USD. Tác giả được tặng 50 hay 100 bản copy của bài báo.

Điều trớ trêu ở đây là bài báo đó, kết quả nghiên cứu đó, chỉ có một số ít người có thể truy cập được. Chỉ có những người đóng tiền niên liễm (subscription) với tập san mới có thể truy cập và biết kết quả nghiên cứu ra sao. Đại học cũng thường tiêu ra nhiều triệu USD để đóng tiền niên liễm cho các tập san.  Có tập san y khoa mà đại học phải trả trên 30,000 USD mỗi năm.  Người dân là người tài trợ cho công trình nghiên cứu nhưng phần lớn sẽ không truy cập được. Ngay cả tác giả và trường đại học, nếu không đóng tiền niên liễm vào tập san, cũng không truy cập được tác phẩm của mình! Ngay cả tác giả muốn sử dụng một biểu đồ trong bài báo cũng phải xin phép nhà xuất bản. Những ai không đóng tiền niên liễm thì có thể đặt mua bài báo từ nhà xuất bản.

Càng ngày càng nhiều người cảm thấy vô lý trong mô hình này, và nhiều nhà khoa học trên thế giới đã có các phong trào thay đổi mô hình này, mà điển hình là các nhà khoa học ở Anh, Châu Âu và Mỹ. Họ đã tác động lên quốc hội và chính phủ nhằm đưa ra các luật xuất bản khoa học mới thay đổi mô hình này. Tất nhiên, các nhà xuất bản đang kiếm tiền tỉ từ các thị trường khoa học cũng không dễ dàng chấp nhận chuyện này, họ cũng có nhiều cuộc lobby để các dự luật này không thể thông qua. Việc Chính phủ Anh ủng hộ các nhà khoa học tiến bộ thay đổi mô hình này có thể xem như một bước tiến mới trong cuộc cách mạng thay đổi mô hình xuất bản này.

Bộ trưởng Khoa học Anh, David Willetts, đã trả lời rằng Chính phủ Anh đã nhận thức được tầm quan trọng của việc này, và cũng dĩ nhiên cần hiểu rằng “việc truy cập miễn phí đối với người đọc và toàn quyền tìm kiếm nhưng cũng không có nghĩa rằng việc truy cập mở là không có phí tổn”. Và người chịu phí tổn ở đây sẽ không phải là người đọc mà sẽ là chính các tác giả các kết quả này, tức là nhà xuất bản cũng sẽ không bị mất các nguồn lợi đó. Bộ trưởng David Willetts cũng kiến nghị rằng các quỹ nghiên cứu và các cơ quan nghiên cứu sẽ phải bổ sung kinh phí cho các đề tài để tài trợ cho việc đóng phí mở này. Trên thực tế, kiến nghị của nhóm Janet Finch đề xuất hai mô hình cho open access là: 1) Mô hình “gold” open-access: là hoàn toàn mở đối với người đọc suốt đời, và tác giả công trình sẽ là người chịu phí tổn cho việc này. 2) Mô hình “green” open-access: là bài báo không được hoàn toàn mở, mà nó được truy cập thông qua một cổng mà mỗi bài báo kiểu này chỉ có thể đọc hoàn toàn miễn phí trong một thời gian cố định kể từ ngày nó bắt đầu xuất bản (ví dụ như từ 6 đến 12 tháng), và tác giả sẽ không mất chi phí cho kiểu “open-access” này.

Hai nhà xuất bản khoa học lớn của Anh là Nature Publishing Group (nơi xuất bản các tạp chí danh tiếng Nature) và IOP Publisher (nhà xuất bản Hội Vật lý) cũng đồng thời lên tiếng ủng hộ mô hình xuất bản mở này, nhưng cũng kiến nghị ngược lại rằng các quỹ nghiên cứu nên ủng hộ việc tăng chi phí tài trợ cho nghiên cứu nhằm bổ sung cho chi phí open-access này. Hội đồng các Quỹ nghiên cứu Chính phủ Anh (Research Councils UK (RCUK)) đã đạt được thỏa thuận trong mô hình này và đã thông báo rằng kể từ tháng 4 năm 2013, tất cả các công trình nghiên cứu được tài trợ bởi RCUK khi xuất bản sẽ phải theo mô hình truy cập mở nhưng họ chưa chính thức khẳng định việc bổ sung kinh phí cho các đề tài. Có nghĩa là RCUK ủng hộ mô hình theo cách “green open access”. Ủy ban Châu Âu (European Comission) cũng tán thành thông qua mô hình này.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s