Tôi ủng hộ một ngày hội khoa học ở Việt Nam

Khi tôi nói đến việc thành lập “một ngày hội khoa học ở Việt Nam”, chắc sẽ có nhiều bạn hữu (cũng giống tôi vốn ghét chuyện kỷ niệm) sẽ phản đối ngay: ở ta suốt ngày kỷ niệm, mất thời gian, hình thức… Nhưng ý của tôi không phải là một ngày “kỷ niệm” mà là một ngày với các hoạt động cộng đồng nhằm khuyến khích lòng yêu khoa học, tìm hiểu khoa học trong học sinh, cộng đồng, đặc biệt là những học sinh, sinh viên trẻ. Gần đây, tôi được đọc bài của GS. Pierre Darriulat, một nhà vật lý nổi tiếng người Pháp đã giành nhiều năm cống hiến cho Việt Nam, viết một bài kêu gọi thành lập một ngày hội khoa học ở Việt Nam – cùng ý tưởng với tôi. Tôi chia sẻ kinh nghiệm cá nhân nhiều năm tham gia công việc tương tự để cùng ủng hộ ý tưởng của Giáo sư Darriulat. Và các bạn hữu “dị ứng” với những ngày kỷ niệm hãy để ý kỹ câu nói của GS. Darriulat: “Không nên tổ chức Ngày hội Khoa học thành Ngày của các nhà khoa học, như Ngày Nhà giáo, Ngày Phụ nữ và nhiều ngày đặc biệt khác ở Việt Nam. Mục tiêu của ngày Hội Khoa học không phải là mọi người sẽ mang hoa đến tặng các nhà khoa học, mà ngược lại, đó là cơ hội để các nhà khoa học truyền kiến thức và lòng nhiệt huyết của mình tới công chúng.”.

Bốn năm ở Glasgow (2006 – 2010) là bốn năm tôi cùng với các bạn nghiên cứu sinh và các giảng viên của Khoa Vật lý và Thiên văn đã tổ chức những ngày “National Science and Engineering Week” cho khu vực Glasgow, xứ sở Scotland trong Vương quốc Anh. Sự kiện này có thể kéo dài trong cả tuần lễ (thường vào tuần thứ 2 hoặc 3 của tháng 3, nếu tôi nhớ không nhầm – thời điểm mà mùa xuân bắt đầu chớm đến). Vào thời gian nay, các phòng thí nghiệm khoa học mở cửa chào đón tất cả mọi người dân tới tham quan phòng thí nghiệm, được nghe các nhà khoa học giới thiệu những hoạt động khoa học và có thể được tận mắt xem các thí nghiệm khoa học được tiến hành ra sao. Các thí nghiệm khoa học phổ thông rất lý thú được chuẩn bị trước trong các hall lớn, và mọi người (ưu tiên nhất là trẻ em và học sinh) có thể tự mình khám phá và tham gia các thí nghiệm này. Đội ngũ nghiên cứu sinh như chúng tôi trước đó 1 tuần đã phải chuẩn bị trước những cơ sở vật chất này, và trong tuần science đó sẽ cùng tham gia hướng dẫn mọi người tìm hiểu về khoa học. Hoạt động này cực kỳ thu hút mọi người tham gia và có lẽ cũng có tác động phần nào đến việc dân Phương Tây có cách suy nghĩ, cách nhìn rất khoa học và xa hơn nữa là thường giỏi về khoa học kỹ thuật.

Bên cạnh Science Week, Royal Society (có nghĩa là Hàn lâm Viện của nước Anh) còn tổ chức những lớp học phổ biến khoa học cho học sinh tiểu học mà tôi hai lần có cơ hội tham gia. Sẽ có một số nhà khoa học đứng ra tổ chức một lớp học cho học sinh tiểu học chơi các trò chơi khoa học dưới sự tài trợ của Royal Society. Lớp học này một năm được tổ chức khoảng 4-5 lần, và học sinh các trường tiểu học hoặc trung học có thể đăng ký tham gia hoàn toàn miễn phí. Hai lần tôi tham gia với vai trò trợ giảng là: lớp học về bắn tên lửa nước và khám phá những lý thú của điện từ. Tôi được chứng kiến các em học sinh thích thú như thế nào với các lớp học như thế này.

Một em bé say mê khám phá Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở South Kensington, London.
Một em bé say mê khám phá Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở South Kensington, London (ảnh từ wiki).

Một điều cần phải nói thêm là ở Anh còn có hệ thống các bảo tàng khổng lồ, hầu hết đều miễn phí và trong đó có rất nhiều bảo tàng lưu giữ các hiện vật về khoa học kỹ thuật, mà ví dụ điển hình là Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở London, một bảo tàng lớn nhất và đầy đủ nhất về khoa học kỹ thuật, hay bảo tàng Kelvingrove ở thành phố Glasgow nơi tôi sống. Các bảo tàng này hoàn toàn miễn phí và có thể xem là nơi tốt nhất để dạy học sinh về khoa học với các giáo cụ trực quan mà không mất thời giờ cho soạn giáo án cũng bắt học sinh phải tưởng tượng một thứ gì đó là gì…

Hi vọng Chính phủ và những nhà quản lý về khoa học và công nghệ Việt Nam (mà điển hình là Bộ Khoa học Công nghệ, Viện Khoa học Việt Nam và Liên hiệp Các Hội Khoa học Kỹ thuật Việt Nam) sẽ ủng hộ và sớm xúc tiến để ý tưởng này sớm thành hiện thực.

========================================

Một ngày hội Khoa học của Việt Nam?

Pierre Darriulat

Trợ giảng John Dolhun của học viện MIT trình diễn
một phản ứng hóa học tại Ngày hội Khoa học
ở ĐH Cambridge năm 2009
Kinh nghiệm tổ chức Ngày hội Khoa học ở nước ngoài cung cấp cho ta một kho khổng lồ những ý tưởng có thể được khai thác hiệu quả và điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam.
Hằng năm, đã thành truyền thống ở một số nước châu Âu, người ta dành một ngày cho khoa học, gọi là Ngày hội Khoa học, với sự tham gia không chỉ các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, mà còn cả các bệnh viện, trường trung học, các nhà thiên văn học nghiệp dư, trung tâm văn hóa, v.v. là dịp để đông đảo quần chúng có thể khám phá thế giới khoa học và gặp gỡ những người đang làm việc trong lĩnh vực này. Mọi người, kể cả các bạn trẻ, đều có thể thu thập những thông tin hữu ích mà mình quan tâm và đặt câu hỏi cho các nhà khoa học trong tất cả các lĩnh vực: từ khoa học về sự sống đến khoa học xã hội, từ toán học đến khoa học môi trường và từ vật lý đến khoa học vũ trụ.

Vào Ngày hội Khoa học, các phòng thí nghiệm và các viện nghiên cứu mở rộng cửa chào đón công chúng. Đây là dịp để tổ chức hàng loạt các sự kiện hướng tới đại chúng. Các nghệ sĩ và các nhà khoa học cùng nhau làm việc để góp phần tạo nên sự thành công cho ngày hội. Mục đích của ngày hội là để chia sẻ kiến thức và tăng cường sự giao lưu giữa các nhà khoa học và dân chúng, thúc đẩy công tác nghiên cứu khoa học, làm cho việc tìm hiểu thông tin khoa học dễ dàng hơn, kích thích sự quan tâm của giới trẻ tới sự nghiệp khoa học. Nó hướng tới đại bộ phận dân chúng: người già và người trẻ, gia đình và trẻ nhỏ, sinh viên và người lao động, người ít tin tưởng cũng như người đam mê khoa học.

Những cuộc hội thảo, triển lãm, hội nghị, tranh luận trước công chúng hay thăm quan phòng thí nghiệm là một trong số những sự kiện tạo cơ hội cho các nhà khoa học có thể chia sẻ với người dân bầu nhiệt huyết với khoa học của mình.

Không nên tổ chức Ngày hội Khoa học thành Ngày của các nhà khoa học, như Ngày Nhà giáo, Ngày Phụ nữ và nhiều ngày đặc biệt khác ở Việt Nam. Mục tiêu của ngày Hội Khoa học không phải là mọi người sẽ mang hoa đến tặng các nhà khoa học, mà ngược lại, đó là cơ hội để các nhà khoa học truyền kiến thức và lòng nhiệt huyết của mình tới công chúng.

Vậy tại sao chúng ta không tổ chức sự kiện này ở Việt Nam? Ngoài công việc tổ chức chung do Bộ Khoa học và Công nghệ phụ trách, những hoạt động cụ thể chính sẽ được thực hiện bởi các phòng thí nghiệm, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Chắc chắn rằng, họ sẽ làm hết sức mình để tạo nên hình ảnh đẹp về cơ quan mình và tổ chức nên những sự kiện thu hút được sự quan tâm của đông đảo công chúng. Những cơ quan này có thể tự chi trả chi phí cho những sự kiện mà họ tổ chức. Còn với những sự kiện mang tính chất chung hơn thì có thể dễ dàng tìm kiếm tài trợ từ các công ty tư nhân, ngân hàng hay Đại sứ quán. Kinh phí dành cho Ngày khoa học có thể dễ dàng giữ ở mức thấp.

Không nên tổ chức Ngày hội Khoa học thành Ngày của các nhà khoa học, như Ngày Nhà giáo, Ngày Phụ nữ và nhiều ngày đặc biệt khác ở Việt Nam. Mục tiêu của ngày Hội Khoa học không phải là mọi người sẽ mang hoa đến tặng các nhà khoa học, mà ngược lại, đó là cơ hội để các nhà khoa học truyền kiến thức và lòng nhiệt huyết của mình tới công chúng. Ngày hội sẽ là dịp để tổ chức hội thảo, tranh luận trước công chúng hay trên truyền hình về các vấn đề được nhiều người quan tâm như năng lượng hạt nhân và sự nóng lên toàn cầu. Các thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng có thể tạo ra một số địa điểm diện tích vừa phải ở trung tâm thành phố, nơi tổ chức các sự kiện liên quan đến khoa học như hội thảo, các màn trình diễn, thí nghiệm, v.v. với những không gian để công chúng có thể gặp gỡ các nhà khoa học, đặt câu hỏi và trao đổi với họ. Những điểm khoa học như vậy có thể được đặt tại các vườn hoa, quảng trường, hoặc những địa danh lịch sử.

Tất cả các đối tượng tiềm năng đều nên được khuyến khích tham gia: không những các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, mà còn cả các bệnh viện, trường trung học, các nhà thiên văn học nghiệp dư, trung tâm văn hóa, v.v. Kinh nghiệm tổ chức sự kiện này ở nước ngoài cung cấp cho ta một kho khổng lồ những ý tưởng có thể được khai thác hiệu quả và điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam.

Nên bắt đầu ngay trên quy mô nhỏ chứ không nên chờ đợi quá lâu. Một sự kiện như vậy sẽ dễ đem đến thành công rộng rãi, tạo ra động lực tự nhiên cho hoạt động của năm sau ở quy mô lớn hơn.
       
            Phạm Ngọc Diệp  dịch

——-


tại Ba Lan: http://www.festiwal. wroc .pl/2011/index.php;

 

tại Thụy Sỹ : http://www.science-et-cite.ch/; tại Thụy Điển : http://vetenskapsfestivalen.se/

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s