Các hạt nano có hoàn toàn vô hại như chúng ta vẫn nghĩ?

Cách đây hơn 4 năm, tôi đã từng dịch một tin ngắn từ trang tin khoa học NanotechWeb.org (của Hội Vật lý Anh quốc, IOP) về độc tính của hai loại hạt nano phổ thông (hạt nano sắt và ống nano carbon) cho trang tin của diễn đàn Vật lý Việt Nam (hiện nay trang tin đang tạm thời bị đóng cửa do lỗi kỹ thuật), sau đó tin tức này được được một số trang tin của Việt Nam trích dẫn lại (ví dụ như khoahoc.com.vn). Trên thực tế, tôi không phải là người nghiên cứu trực tiếp về các vật liệu này, nhưng cũng có thời gian tìm hiểu về chúng và cũng có một số hiểu biết nhất định từ background của bản thân về khoa học vật liệu. Gần đây, tôi lại thấy một số công ty trong nước đang rao bán các sản phẩm thực phẩm chức năng uống vào cơ thể sử dụng một số hạt nano, làm tôi sực nhớ lại điều này và nhận ra: các công ty này đã không có các nghiên cứu hoặc chứng nhận về việc nghiên cứu độc tính của các hạt nano trong sản phẩm khi đưa vào cơ thể. Đó là lý do tôi lại viết lại bài viết này như một lời cảnh tỉnh cộng đồng.

Ngày 16/12/2011, trên mạng Youtube xuất hiện một loạt các video mang tính chất quảng cáo của Công ty CP Mạng lưới Hữu nghị (FNC) về sản phẩm dinh dưỡng chức năng nano, trong đó có mặt TS. Nguyễn Chánh Khê (Trung tâm Công nghệ Cao tpHCM), một người cộng tác cùng cty phát triển sản phẩm này. Đây là sản phẩm được giới thiệu là bao gồm các chất dinh dưỡng từ thiên nhiên có pha trộn với hạt nano CaCO3 để tăng cường tính dẫn truyền đến các chức năng trong cơ thể.


Tôi chưa bình luận về chất lượng của sản phẩm này, nhưng cách làm này rất cần được khuyến cáo cộng đồng cũng như các cơ quan quản lý (mà cụ thể là Bộ Y tế) về việc quản lý chặt chẽ các sản phẩm liên quan đến công nghệ nano dùng trong cơ thể con người bởi các hạt nano khi nghe tên thành phần tưởng chừng như vô hại nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ cao khi đưa vào cơ thể con người. Tất nhiên không phải hạt nano nào cũng có thể gây hại, mà điều này tùy thuộc vào thành phần, liều lượng, kích thước hạt và thời gian chúng tồn tại trong cơ thể. Tại sao vậy?

Trước hết để gọi là các hạt nano, chúng phải ở thang kích thước dưới 100 nm. Khi kích thước hạt càng giảm xuống, diện tích bề mặt càng lớn và tạo ra một hiệu ứng rất đặc chưng cho các hạt nano là hiệu ứng bề mặt. Hiệu ứng này có thể tạo ra một số tính chất như khả năng ôxi hóa khử mạnh hoặc xúc tác. Do chúng có kích thước rất nhỏ nên rất dễ bị hấp thụ hoặc đi xuyên qua màng tế bào, từ đó phá hủy các cấu trúc bên trong và do đó gây nên độc tính. Có bốn cơ chế gây độc tính chính của các hạt nano bao gồm: i) tính ôxy hóa và xúc tác; ii) phá hủy màng tế bào (peroxide hóa lipid, hiệu ứng bề mặt); iii) đính kèm vào protein (gây đột biến gen); iv) phá hủy vật lý (do sự tích lũy ngoại bào). Trong một bài báo tổng quan đăng trên tạp chí Small năm 2008, Nastassja Lewinski cùng các cộng sự ở Rice University đã tổng kết độc tính của một số nhóm các hạt nano như bóng C60, ống carbon nanotube, các hạt nano kim loại (cụ thể là vàng ở các dạng chấm, thanh, que nano), nano oxide sắt (Fe3O4), một số hạt nano bán dẫn (CdTe). Bài báo này đã chỉ ra rằng tùy từng liều lượng và kích thước hạt nano mà có thể gây ra những độc tố phá hủy đến một số nhóm tế bào, AND, gây đột biến gen hoặc ung thư. Trong một nghiên cứu khác xuất bản trên tạp chí Small năm 2007, Yu Pan cùng các cộng sự ở RWTH Aachen University (Đức) đã chỉ ra rằng hạt nano vàng (thứ mà ta vẫn nghĩ rằng không có độc) có thể tiêu diệt hàng loạt tế bào người trong vòng 12 giờ khi kích thước giảm tới 1,4 nm. Hay một sản phẩm nghe rất quen thuộc là hạt oxide titantium (TiO2) vốn là một sản phẩm tưởng như vô hại dùng quen thuộc trong kem chống nắng khi chúng ở thang micromet, nhưng khi giảm kích thước tới 60 nm, chúng có thể xuyên qua các tế bào da và phá hủy tế bào não khi thử nghiệm trên chuột theo công bố của các nhà khoa học Anh ở Đại học Plymouthcác nhà khoa học từ Đại học Khoa học và Công nghệ Huazhong, Trung Quốc. Tôi không hiểu sao một số nhà khoa học Việt Nam lại vội vã sử dụng hạt nano TiO2 trong khẩu trang với mong muốn diệt khuẩn bảo vệ sức khỏe mà không để ý đến mối nguy hại này? Một loại hạt ôxit khác cũng sử dụng trong chế phẩm kem chống nắng bôi ngoài da là ôxit kẽm sẽ mang độc tính phá hủy tế bào ruột kết khi kích thước của chúng giảm xuống dưới 100 nm theo công bố năm 2010 của các nhà khoa học ở Đại học Utah (Mỹ). Trong một nghiên cứu khác tiến hành bởi các nhà khoa học của Đại học Quốc gia Singapore được xuất bản trên tạp chí ACS Nano (Hội Hóa học Hoa kỳ) năm 2009, hạt nano bạc (Ag) – loại hạt rất được ưa chuộng cho nhiều ứng dụng diệt khuẩn trong một số sản phẩm như máy lạnh, tủ lạnh, máy giặt…, có thể xuyên qua màng tế bào, phá hủy ti thể và DNA của tế bào con người. Có nghĩa là nó sẽ gây nguy hiểm nếu ta vô tình hít vào hay tiêm vào cơ thể, thế nhưng ở Việt Nam người ta lại đem chộn nó với than hoạt tính để dùng cho khẩu trang chống cúm H1N1. Tác dụng chống H1N1 chưa cần bình luận nhưng nguy cơ tiềm ẩn lại rất cao nếu các hạt nano bạc bị cuốn vào đường hô hấp khi ta sử dụng khẩu trang.

Theo nghiên cứu của các nhà khoa học ở NIST đăng trên Advanced Materials: Các ống nanocarbon có thể xuyên qua tế bào phổi người.

Như vậy có thể nói một cách đơn giản rằng những hạt nano tưởng chừng như vô hại (khi nhìn vào thành phần) và có thể đưa vào cơ thể giúp cho việc hỗ trợ các quá trình dẫn thuốc hoặc điều trị thì lại không hoàn toàn vô hại như chúng ta vẫn tưởng mà trái lại chúng có thể gây những độc tố rất nguy hiểm, từ phá hủy tế bào, đến việc biến đổi AND, đột biến gen hoặc gây ung thư. Tất nhiên không phải tất cả các hạt nano đều có độc tính như vậy, mà nó tùy thuộc vào kích thước hạt, nồng độ và liều lượng đưa vào cơ thể. Đó là lý do mà ở các nước phát triển (Mỹ, Châu Âu, Nhật, Úc, Hàn, Singapore…) đều yêu cầu các nhà cung cấp dược phẩm sử dụng các chế phẩm hạt nano đều phải có các đánh giá độc tính ngắn hạn và dài hạn khi sử dụng chúng trên cơ thể con người. Còn ở ta thì lại hoàn toàn không có điều này. Thay vào đó, các công ty dược phẩm, công nghệ y – sinh lại lạm dụng từ “nano” để quảng cáo và bán hàng, đánh vào sự thiếu hiểu biết của người dân để trục lợi. Thiết nghĩ Chính phủ Việt Nam cần sớm có luật quản lý chặt chẽ điều này trước khi các hạt nano gây những hậu quả nghiêm trọng cho người dân.

1 Comment

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s