Lễ Vu Lan và triết lí “tu tại gia”

Thứ nhất là tu tại gia, thứ nhì tu chợ thứ ba tu chùa. Có lẽ 99,99% dân Việt (ở đây nói những người trưởng thành) đều thuộc câu đó, và ai cũng biết rằm tháng 7 là lễ Vu Lan (hay còn gọi là ngày xá tội vong nhân), nhưng phải nói thật ít ai hiểu cái triết lí thực của nó và hình như ngày nay, người ta quên những việc làm thực để thực hiện nó. Bài viết này là chút luận bàn về những quan điểm này.

 

Lễ Vu Lan

Câu mà tôi nói ở đầu “Thứ nhất là tu tại gia, thứ nhì tu chợ thứ ba tu chùa” và ngày lễ Vu Lan đều có nguồn gốc từ Phật giáo. Xin nhắc lại chút về sự tích này.

Vu-lan, hay còn gọi là Tết Trung nguyên, là một trong những ngày lễ chính của Phật giáo, còn được hiểu là lễ báo hiếu. Xuất phát từ truyền thuyết về Bồ tát Mục Kiền Liên đại hiếu đã cứu mẹ của mình ra khỏi kiếp ngạ quỷ. Vu Lan là ngày lễ hằng năm để tưởng nhớ công ơn cha mẹ (và tổ tiên nói chung) – cha mẹ của kiếp này và của các kiếp trước.

Theo kinh Vu Lan thì ngày xưa, Mục Kiền Liên đã tu luyện thành công nhiều phép thần thông. Mẫu thân ông là bà Thanh Đề đã qua đời, ông tưởng nhớ và muốn biết bây giờ mẹ như thế nào nên dùng mắt phép nhìn khắp trời đất để tìm. Thấy mẹ mình, vì gây nhiều nghiệp ác nên phải sanh làm ngạ quỷ, bị đói khát hành hạ khổ sở, ông đã đem cơm xuống tận cõi quỷ để dâng mẹ. Tuy nhiên do đói ăn lâu ngày nên mẹ của ông khi ăn đã dùng một tay che bát cơm của mình đi tranh không cho các cô hồn khác đến tranh cướp, vì vậy khi thức ăn đưa lên miệng thức ăn đã hóa thành lửa đỏ.

Mục Liên quay về tìm Phật để hỏi cách cứu mẹ, Phật dạy rằng: “Dù ông thần thông quảng đại đến đâu cũng không đủ sức cứu mẹ ông đâu. Chỉ có một cách nhờ hợp lực của chư tăng khắp mười phương mới mong giải cứu được. Ngày rằm tháng bảy là ngày thích hợp để vận động chư tăng, hãy sắm sửa lễ cúng vào ngày đó“. Làm theo lời Phật, mẹ của Mục Liên đã được giải thoát. Phật cũng dạy rằng chúng sanh ai muốn báo hiếu cho cha mẹ cũng theo cách này (Vu Lan Bồn Pháp). Từ đó ngày lễ Vu Lan ra đời.

(Nguồn: wikipedia tiếng Việt, http://vi.wikipedia.org/wiki/Vu_Lan)

Như vậy, có thể dùng một chữ để mô tả Vu Lan là chữ “HIẾU”. Phải chăng cứ cúng lễ to, đốt cho nhiều vàng hương, khóc thật nhiều… là ta đã báo hiếu cha mẹ? Không phải vậy. Theo tôi hiểu, triết lí đơn giản nhất của Phật giáo không phải dạy người ta thành Phật, nó cũng chả mang những điều huyền bí đầy kỳ dị và khoa học như người ta đang đâm đầu vào đọc (hiện đang có phong trào đâm đầu vào triết giải triết học phật giáo trong những người trẻ, và ngày càng nhiều những “con vẹt” đang nhắc đi nhắc lại những câu trong sách Phật, cái này tôi sẽ nói sau). Với tôi, triết lí của Phật giáo (tôi không hiểu về các tôn giáo khác nên không bàn) đơn giản là dạy con người hướng thiện (hay đơn giản là một chữ THIỆN – Chinese style), sống bao dung, sống có tình. Nếu bạn từng xem “Tế Công hòa thượng” của Stephen Chow thì có thể dùng một câu đơn giản là “Nhân gian hữu tình”. Trong cái chữ Thiện ấy, chữ Hiếu là một nội dung vô cùng quan trọng. Trở lại một chút về lịch sử, khi mà Phật giáo bắt đầu du nhập từ Ấn Độ sang Trung Hoa, người ta từng nhầm rằng: “Phật giáo rủ người đi tu, không thờ cha mẹ, dứt tình nhục dục, như thế là mất bất nhân bất nghĩa”. Nhưng không phải vậy, Phật đã bao giờ dạy người ta bỏ phụng thờ cha mẹ, bỏ tình nhân luân đâu… Cái chữ Hiếu nằm ở chỗ đối xử hiếu đễ với bố mẹ (không hỗn hào, chăm sóc, phụng dưỡng…). Bố mẹ sống mà đối xử không ra gì, thì đến khi bố mẹ qua đời có cúng hàng ngàn mâm cao cỗ đầy cũng bằng không.

 

Tu tại gia?

Tôi từng nghe có người (cao tuổi) nói: “Tôi không đi chùa được, tôi ở nhà tu tại gia vậy!” mà tôi phì cười. Có người vỗ ngực tự gọi mình là Phật tử mà không hiểu câu đó là gì. Tôi lại kể lại sự tích sao lại “Tu tại gia”. Xưa kia có một người si mê Phật pháp, bỏ nhà vào rừng tụng kinh niệm Phật với mong thành Phật. Anh ta hâm mộ Phật tổ, đêm ngày mơ thành Phật và mong được gặp Phật tổ để chỉ điểm con đường sáng. Đến một ngày, anh ta quyết chí đi tìm liền từ biệt mẹ lên đường tìm Phật. Trên đường đi, anh ta gặp một hòa thượng, khi nghe anh kể mục đích, hòa thượng cười to và nói “Phật đã đến ngay trong nhà anh, sao anh không về gặp?”. Anh ta mừng rỡ quay về nhà, theo lời hòa thượng dặn “Ai mặc quần áo ngủ, đi chân không ra mở cửa nhà cho anh, đó là Phật đấy”. Về đến nhà đã đêm khuya, anh ta gọi cửa kêu mẹ mở cửa. Người mẹ đang mong ngóng con, thấy con về thì mừng quá, chả kịp mặc áo xống, đi chân đất chạy ra mở cửa. Khi mở cửa, anh ta nhìn thấy mẹ và đã hiểu. Vị “Phật” trong nhà đã mang nặng đẻ đau sinh ra anh ta, chăm sóc, nuôi anh ta khôn lớn thì anh ta chẳng biết thờ phụng, lại lo đi tìm những ảo ảnh không có thực. Và triết lí “tu tại gia” ra đời từ đó. Tu tại gia mới là bậc cao nhất, có nghĩa là tu thân ở ngay trong gia đình, là một người có trách nhiệm với bản thân, gia đình, có hiếu với cha mẹ, đó mới là chân tu. Và cũng tương tự thế, tu chợ là tu ngay trong đời sống, sống lương thiện với người xung quanh. Chợ là nơi ồn ào, phức tạp mà vẫn giữ được mình lương thiện mới l�
� tu. Còn kém hơn, ở chùa, đó là nơi cuối cùng mà thôi.

Có lẽ tôi dẫn dắt vấn đề qua xa tới nhiều việc chẳng liên quan nhiều đến chủ đề ban đầu. Tôi nhìn thấy trong thời đại ngày nay, người Việt đang lo đến sống “phần Âm” nhiều hơn lo cho “Dương thế”. Người ta lo cúng giỗ linh đình, lo đi chùa thắp hương, lo đi sửa mồ mả, làm nhà thờ tổ… quá nhiều mà quên mất việc ở chính nhân gian. Có người khi cha mẹ còn sống thì đối xử tàn tệ, không chăm sóc… nhưng khi cha mẹ mất đi mới lăn ra khóc, mới làm đám giỗ linh đình để cúng cha mẹ, lúc đó cha mẹ liệu có ăn được cái đó không, có tiêu được “tiền âm phủ” do họ cúng không? Họ quên mất tích đức trong đời sống, con cái thì bỏ bê không lo dạy dỗ, quên mất việc sống lương thiện, mà lo cầu đền kia miếu nọ, lo đi xây mồ mả tổ tiên nhiều hơn cả việc lo cha mẹ mình đau ốm ra sao, phỏng có ích gì? Bố tôi thường nói, cúng giỗ tổ tiên quan trọng ở thành tâm, để cho con cháu nhớ tổ tiên chứ không cốt ở mâm cao cỗ đầy, thành tâm dù chỉ một chén nước lã, một bát cơm cũng hơn mâm cao cỗ đầy mà không có chút thiện tâm.

Vài lời bàn luận, lan man chẳng có nhiều triết lí, mong cùng đàm đạo!

5 Comments

  1. Ci cu ny: “Phật gio rủ người đi tu, khng thờ cha mẹ, dứt tnh nhục dục, như thế l mất bất nhn bất nghĩa” by giờ c một phin bản hiện đại l: “Phật gio rủ người đi tu, khng thờ cha mẹ, dứt tnh nhục dục, như thế l…vi phạm nhn quyền”> Ti thấy c một mu thuẫn r rng trong quan điểm v “tự do tn gio” v “nhn quyền” của phương Ty hiện nay, bởi v hầu hết cc điều răn điều cấm trong cc tn gio (theo quan niệm phổ thng) đều hạn chế quyền sống của con người, no l cấm nhục dục, cấm ăn thịt, bắt cạo đầu, bắt trm khăn, đeo khẩu trang…

    Cho nn ti quan niệm, tốt hơn l tn gio ni chung được coi như một cuộc sống tinh thần của chứ khng nn l hệ thống răn dạy g cả. Ni ring về Phật Gio, ti quan niệm rằng Phật Gio khng dạy người ta ci g cả, Phật Gio chỉ gip người ta tự dạy mnh. Theo như truyền thuyết trn th r rng l khng ai dạy Mục Kiều Lin l phải c hiếu, m vị bồ tt ny đơn giản l đ tự học được chữ HIẾU trong cuộc đời mnh. M ngay cả trong truyền thuyết tu tại gia, c ai dạy nhn vật trong đ l phải c hiếu đu, đ l do anh ta trn đường tự đi tm ci “ảo ảnh” về Phật v cuối cng đ được “gip đỡ” để tự hiểu ra đu l ci Thiện. R l chữ “Phật”, ci “ảo ảnh” về Phật đ l động lực gip đỡ người ta học được ci Thiện, chứ Phật khng trực tiếp đưa ra bi răn dạy no cả.
    Cho nn ti thấy kh hiểu v sao lại tồn tại “10 điều răn của Phật” m rất nhiều người vẫn treo trong nh? Nếu chỉ răn dạy bằng chữ nghĩa hay những cu chuyện răn đe th cng lắm chỉ khiến người ta v sợ thnh quỷ đi kht, sợ vo vạc dầu, sợ xuống địa ngục m khng dm lm điều c thi, chứ ti khng tin l người ta c thể học được ci Thiện từ những lời răn đ. Những lời răn đ chỉ l một kiểu “luật php tinh thần”, một giải php tnh thế khng khc g hệ thống luật php của x hội, v ti khng tin rằng thứ “luật php tinh thần” đ l bản chất cch lm của đạo Phật.
    C lẽ vấn đề ny bắt nguồn từ sự ảnh hưởng lớn từ hệ thống đạo đức cổ của Trung Quốc đối với đạo Phật m trong đ n chứa đựng mu thuẫn: tại sao đạo đức cổ bảo “nhn chi sơ tnh bản thiện” rồi m lại cn bắt mọi người phải thuộc bốn chữ: “Nhn, Nghĩa, Trung, Hiếu”? Phương tiện của đạo đức cổ l sch vở, răn dạy, gio điều… v khi n p dụng cho đạo Phật th đạo Phật trở thnh đạo Phật của kinh kệ v những điều răn. V tư tưởng tu Phật nặng về kinh kệ đ vẽ ra một ảo tưởng rằng: chỉ cần vo cha chăm chỉ đọc kinh l sẽ thnh Phật. Thực ra những tnh nặng về hnh thức của đạo đức cổ đ đ được nhận ra từ rất lu, ngay cả Khổng Tử (cha đẻ của đạo đức cổ) cũng đ từ ni một cu tuyệt vời đối với cc học tr: “Theo tay ta chỉ, cc con sẽ thấy trăng, lm theo ta dạy, cc con sẽ thấy đạo đức. Nhưng tay ta khng phải l trăng, v lời của ta th chưa phải đạo đức.” Tiểu thuyết Ty Du K cũng hiểu ra điều đ khi bộc lộ rằng: gi trị của việc đi lấy kinh của Đường Tăng nằm ở con đường gian khổ, cứu gip mọi người, diệt trừ ci c, chứ khng nằm ở những chồng kinh cao ngất ở Ty Trc.

  2. Kể tiếp một cu chuyện khc nh (ci ny hnh như cậu cũng biết, hoặc ti cũng từng kể rồi th phải):

    Một buổi sng, sư cụ trụ tr đang ngồi giảng kinh cho cc đệ tử, cc đệ tử đang say sưa lắng nghe những lời giảng về lng nhn i, phổ độ chng sinh, biết yu thương sinh linh, mung th…vv.. th bỗng nhin c một con nai rất đẹp v thấy sn cha thanh bnh (hoặc cũng c thể v thch nghe những lời kinh huyền diệu) đ ung dung bước vo sn cha thản nhin gặp cỏ. Ni chung khung cảnh lc ấy rất l nn thơ, rất bồng lai tin cảnh
    v rất…đạo đức.
    Nhưng đột nhin vị sư phụ đứng phắt dậy, chạy vo bếp lấy một thanh củi rất to đuổi đnh con nai chạy trối chết, ng đuổi n chạy xa v lm n sợ đến mức n khng cn dm chui ra khỏi rừng nữa. Xong xui, vị sư phụ lại quay về với cc học tr v lại tiếp tục giảng kinh như bnh thường.
    V khi một học tr đnh bảo hỏi v sao ng lại lm như thế, vị sư phụ trả lời:”Nếu ta khng lm như vậy, con nai đ sẽ tưởng rằng ở đu cũng an ton giống như sn cha, n sẽ bước vo sn người thợ săn v bị giết.”

    Lời bnh: Khi chứng kiến hnh động đ, cc đệ tử đ học được một bi học lớn hơn rất nhiều những buổi nghe đọc kinh.

  3. Hay lắm, cảm ơn Trần đại hiệp v những lời nhn nghĩa, tại hạ đ NGỘ ra con đường sng. Con người khng ăn th sẽ chết!😀

  4. Hi, lúc đầu cứ ngỡ là người nhìu tuổi nên xưng thầy, mà đáng ra gọi là anh đúng hơn😀. Nhưng đọc bài viết thì đáng là bậc thầy của em.
    Bài viết này hay lắm. Em cũng từng nghĩ tu tại gia là tu tâm tích đức để làm người con đạo hiếu, làm người công dân tốt…nhưng vì niềm tin nên e vẫn hay đi chùa, mà mỗi lần tới chùa e cầu nhiều lắm(có lẽ e là con gái :D). Khi có ngày lễ gì mà k đi chùa dc lại áy náy…giờ đọc dc bài viết của thầy thì sáng óc hơn ^^.Cảm ơn thầy nhiều ạ!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s